Egzoplaneta ciekawostki

Egzoplanety: odkrycia i początki

1. Pionierskiego odkrycia pierwszych potwierdzonych egzoplanet dokonał polski astronom, Aleksander Wolszczan. W 1992 roku, korzystając z radioteleskopu w Arecibo, odkrył on trzy planety skaliste krążące wokół pulsara PSR B1257+12, co ostatecznie potwierdziło, że planety istnieją także poza naszym Układem Słonecznym.
2. Pierwszą planetę odkrytą wokół gwiazdy podobnej do Słońca był 51 Pegasi b. Odkrycia tego dokonali w 1995 roku Michel Mayor i Didier Queloz, za co w 2019 roku otrzymali Nagrodę Nobla w dziedzinie fizyki. Ta planeta należy do kategorii "gorących jowiszy", gdyż jest gazowym olbrzymem krążącym bardzo blisko swojej gwiazdy macierzystej.
3. Nazwa "egzoplaneta" wywodzi się z greckiego przedrostka "exo", który oznacza "zewnętrzny". Termin ten dosłownie opisuje planety znajdujące się na zewnątrz naszego rodzimego układu planetarnego.
4. Koncepcja istnienia światów poza Układem Słonecznym jest znacznie starsza niż ich odkrycie. Już w XVI wieku włoski filozof Giordano Bruno podejrzewał, że gwiazdy na niebie są odległymi słońcami, wokół których mogą krążyć własne planety.
5. Układ planetarny odkryty przez Aleksandra Wolszczana otrzymał już swoje mitologiczne nazwy. Pulsar PSR 1257+12 nazwano Lich (na cześć fikcyjnej nieumarłej istoty), a jego planety noszą imiona Draugr, Poltergeist i Phobetor, nawiązujące do istot z mitologii nordyckiej i greckiej.

Egzoplanety: metody i misje

1. Jedną z najskuteczniejszych metod poszukiwania egzoplanet jest metoda tranzytu. Działa ona na zasadzie detekcji niewielkich, regularnych spadków jasności gwiazdy, spowodowanych przejściem (tranzytem) planety na tle jej tarczy. Metoda ta pozwala również na badanie składu atmosfery egzoplanety.
2. Pierwszą metodą, która pozwoliła na wykrycie egzoplanety krążącej wokół gwiazdy podobnej do Słońca, była metoda prędkości radialnych. Wykrywa się dzięki niej niewielkie "chwianie" się gwiazdy wywołane grawitacyjnym przyciąganiem krążącej wokół niej planety.
3. Misja kosmicznego teleskopu Keplera była przełomem w poszukiwaniach egzoplanet. Dzięki niej liczba znanych światów pozasłonecznych gwałtownie wzrosła, a teleskop potwierdził istnienie tysięcy kandydatów na egzoplanety.
4. Głównym celem tych badań jest znalezienie planet podobnych do Ziemi, znajdujących się w tzw. ekosferze, gdzie warunki mogą potencjalnie sprzyjać powstaniu i utrzymaniu życia.

Egzoplanety: typy i zjawiska

1. Egzoplanety są niezwykle zróżnicowane i często niepodobne do planet z naszego Układu Słonecznego. Wśród odkrytych typów znajdują się "gorące jowisze", "superziemie" (planety o masie kilkukrotnie większej od Ziemi), "mini-neptuny" oraz "planety swobodne", które nie krążą wokół żadnej gwiazdy.
2. Niektóre egzoplanety to prawdziwe "piekielne miejsca". Przykładem jest WASP-121b, gorący jowisz, którego górne warstwy atmosfery rozgrzewają się do temperatury 2500 °C, co jest wystarczająco gorąco, by gotować metale. Na tej planecie wykryto również stratosferę zawierającą parę wodną.
3. Na planecie WASP-19b, która wykonuje pełną orbitę w ciągu zaledwie 19 godzin, po raz pierwszy wykryto tlenek tytanu w atmosferze, który działa tam jako potężny absorber ciepła.
4. Istnieją planety, które w ogóle nie krążą wokół gwiazd. Są to tzw. samotne planety lub "wędrowcy", które swobodnie dryfują w przestrzeni galaktyki.
5. Astronomowie rozważają istnienie egzoksiężyców, czyli księżyców krążących wokół egzoplanet. Jednym z pierwszych poważnych kandydatów jest obiekt oznaczony jako Kepler-1625b I, który, jeśli jego istnienie się potwierdzi, może być bardzo dużym księżycem, nawet wielkości planety Neptun.

Egzoplanety: liczby i skala

1. Liczba potwierdzonych egzoplanet rośnie w oszałamiającym tempie. W marcu 2022 roku NASA potwierdziła istnienie 5000 egzoplanet, a do października 2024 roku liczba ta przekroczyła już 6000.
2. Spośród pierwszych 5000 odkrytych planet około 30% stanowiły gazowe olbrzymy, 31% to superziemie, 35% to planety podobne do Neptuna, a zaledwie 4% to planety skaliste, podobne do Ziemi.
3. Najbliższa Ziemi egzoplaneta, Proxima Centauri b, znajduje się w odległości około 4 lat świetlnych. Jednak podróż do niej przy użyciu obecnej technologii jest niemożliwa. Statek kosmiczny Orion, lecący z prędkością 39 000 km/h, potrzebowałby na taką podróż ponad 114 000 lat.
4. Szacuje się, że w samej naszej galaktyce mogą istnieć setki miliardów planet.