Stanisław Wyspiański ciekawostki

Stanisław Wyspiański był wybitnym polskim artystą epoki Młodej Polski. Zajmował się nie tylko malarstwem i pisaniem dramatów, ale także projektowaniem mebli, witraży i wnętrz. Uważany jest za jednego z najwybitniejszych twórców w historii polskiej kultury.

Ostatnia aktualizacja: 2026-01-04 14:03:02

21 ciekawostek o Stanisławie Wyspiańskim

Data urodzenia i śmierci

Stanisław Wyspiański urodził się 156 lat temu. Zmarł 117 lat temu (dane: maj 2025).

Choroba i przedwczesna śmierć

Stanisław Wyspiański zaraził się syfilisem (kiłą), który w tamtych czasach był chorobą nieuleczalną i śmiertelną. Diagnozę postawiono w 1898 roku, a artysta żył z tym wyrokiem przez prawie 10 lat.
Pod koniec życia choroba tak bardzo zaatakowała jego ciało, że nie mógł utrzymać ołówka w dłoni. Aby móc dalej tworzyć, przywiązywano mu narzędzia do malowania do sztywnych deszczułek przy dłoniach.
Artysta zmarł bardzo młodo, mając zaledwie 38 lat, w krakowskiej lecznicy przy ulicy Siemiradzkiego. Jego pogrzeb stał się wielką manifestacją narodową, w której wzięły udział tysiące ludzi.
Stanisław Wyspiański tworzył w ogromnym pośpiechu, ponieważ miał świadomość, że jego czas jest policzony. To „ściganie się ze śmiercią” sprawiło, że zostawił po sobie tak olbrzymi i różnorodny dorobek artystyczny.

Sztuka, malarstwo i witraże

Stanisław Wyspiański malował głównie pastelami, ponieważ był silnie uczulony na składniki farb olejnych (m.in. biel cynkową). Kontakt z farbami olejnymi powodował u niego ciężkie reakcje alergiczne i zatrucia.
Jego najsłynniejszym dziełem sakralnym jest witraż „Bóg Ojciec – Stań się”, który znajduje się w kościele Franciszkanów w Krakowie. Przedstawia on moment stwarzania świata w niezwykle nowatorski i ekspresyjny sposób.
Artysta projektował także meble, które choć piękne i ludowe w formie, były ponoć bardzo niewygodne w użytkowaniu. Znajomi żartowali, że na krzesłach Wyspiańskiego nie da się długo usiedzieć.
Wiele swoich najsłynniejszych portretów dzieci i żony ("Macierzyństwo") stworzył w domowym zaciszu, gdy choroba nie pozwalała mu już wychodzić na miasto. Częstym modelem był jego śpiący synek Staś.
Stanisław Wyspiański miał tzw. „Szafirową pracownię”, z której roztaczał się widok na Wawel. To właśnie ten widok malował wielokrotnie o różnych porach dnia, tworząc kronikę zmian światła na królewskim wzgórzu.

Dramat Wesele i skandale

Słynne „Wesele” oparte jest na prawdziwym wydarzeniu – ślubie poety Lucjana Rydla z chłopką Jadwigą Mikołajczykówną. Odbyło się ono 20 listopada 1900 roku w podkrakowskich Bronowicach.
Postaci w dramacie były tak wiernie odwzorowane z rzeczywistości, że wywołało to gigantyczny skandal towarzyski w Krakowie. Wielu gości weselnych obraziło się na Wyspiańskiego za to, jak ich przedstawił.
Pierwotnie na afiszu teatralnym użyto prawdziwych imion i zdrobnień żyjących osób (np. Zosia, Haneczka), co groziło procesami sądowymi. Dopiero w ostatniej chwili zmieniono je na bardziej ogólne określenia w druku.
Premiera „Wesela” w 1901 roku nie od razu została zrozumiana jako arcydzieło narodowe. Początkowo publiczność myślała, że ogląda lekką komedię i zbiór plotek o znanych krakowianach.
W scenie z Hetmanem publiczność szybko domyśliła się, że chodzi o zdrajcę Branickiego. Jego potomek, hrabia Stanisław Tarnowski, ostentacyjnie wyszedł z teatru w trakcie spektaklu.

Życie prywatne i rodzina

Wyspiański ożenił się z Teodorą Teofilą Pytko, prostą chłopką ze wsi Konary. Był to klasyczny mezalians, który zszokował konserwatywne krakowskie elity.
Teodora miała już nieślubnego syna Teodora, którego Wyspiański przysposobił. Później urodziła im się jeszcze trójka wspólnych dzieci: Helena, Mieczysław i Stanisław.
Rodzina artysty często nie była akceptowana przez jego środowisko, a wizyty znajomych kończyły się niezręcznością. Mimo to Wyspiański bardzo kochał swoje dzieci i uwieczniał je na setkach pasteli.
Ślub kościelny z Teodorą musiał zostać powtórzony w listopadzie 1900 roku. Pierwsza ceremonia z września została unieważniona z powodów formalnych (uchybienia prawu kanonicznemu).

Wszechstronność twórcza

Wyspiański był artystą totalnym: pisał dramaty, malował obrazy, projektował witraże, meble, a nawet typografię książek. Sam opracowywał szatę graficzną swoich wydań, dbając o każdy detal.
Jego wizje artystyczne wybiegały daleko w przyszłość – stworzył m.in. projekt zagospodarowania Wawelu jako „Polskiego Akropolis”. Niestety, te monumentalne plany architektoniczne nigdy nie zostały zrealizowane.

Dodaj ciekawostkę

Stanisław Wyspiański pytania

Gdzie i kiedy urodził się Stanisław Wyspiański?

Stanisław Wyspiański urodził się 15 stycznia 1869 roku w mieście Kraków (Polska).

Ile lat żył Stanisław Wyspiański?

Stanisław Wyspiański żył lat 38.

Gdzie i kiedy zmarł Stanisław Wyspiański?

Stanisław Wyspiański zmarł 28 listopada 1907 roku w mieście Kraków (Polska).

Spod jakiego znaku Zodiaku był Stanisław Wyspiański?

Koziorożec.

O czym jest "Wesele" Wyspiańskiego?

Dramat ten opowiada o autentycznym weselu poety Lucjana Rydla z chłopką Jadwigą Mikołajczykówną. Utwór jest gorzką diagnozą polskiego społeczeństwa, pokazującą niemożność porozumienia się inteligencji z chłopstwem w walce o niepodległość.

Kim była żona Wyspiańskiego?

Jego żoną była Teodora Pytko, chłopska córka i służąca. Małżeństwo to wywołało ogromny skandal towarzyski w Krakowie, gdyż uznano je za mezalians. Mimo krytyki otoczenia, Teodora była muzą artysty i bohaterką wielu jego obrazów.

Na co zmarł Stanisław Wyspiański?

Artysta zmarł przedwcześnie w wieku 38 lat na kiłę (syfilis). Była to wówczas choroba nieuleczalna, która stopniowo wyniszczała jego organizm, powodując m.in. problemy z poruszaniem rękami i zanik głosu.

Dlaczego Wyspiański malował pastelami?

Wybór techniki pastelowej był podyktowany głównie stanem zdrowia artysty. Wyspiański miał silną alergię na ołów i terpentynę zawarte w farbach olejnych. Pastele pozwalały mu też pracować szybko, co było kluczowe przy jego słabnących siłach.

Czy "Wesele" oparte jest na faktach?

Tak, słynne wesele odbyło się naprawdę 20 listopada 1900 roku w podkrakowskich Bronowicach. Większość postaci dramatu ma swoje realne pierwowzory wśród gości weselnych, np. Gospodarz to Włodzimierz Tetmajer, a Poeta to Kazimierz Przerwa-Tetmajer.

Ile dzieci miał Wyspiański?

Stanisław i Teodora mieli czworo dzieci. Pierworodny Teodor był synem Teodory z poprzedniego związku, którego Wyspiański usynowił. Wspólne dzieci to Helena, Mieczysław i Stanisław. Artysta uwiecznił je na słynnych portretach, np. "Macierzyństwo".

Gdzie można zobaczyć witraże Wyspiańskiego?

Najsłynniejsze witraże, w tym potężny "Bóg Ojciec – Stań się!", znajdują się w Bazylice Franciszkanów w Krakowie. Projekty niezrealizowanych witraży do Katedry Wawelskiej można oglądać w Pawilonie Wyspiańskiego.

Czy Wyspiański to czwarty wieszcz?

Tak, literatura polska często określa go mianem "czwartego wieszcza", stawiając go w jednym rzędzie z Mickiewiczem, Słowackim i Krasińskim. Tytuł ten zyskał dzięki wizjonerskiemu charakterowi swojej twórczości i głębokiemu patriotyzmowi.

Co symbolizuje chochoł w "Weselu"?

Chochoł, czyli słomiana otulina krzaku róży, ma podwójną symbolikę. Oznacza marazm i uśpienie narodu polskiego (słynny "chocholi taniec"), ale jednocześnie kryje w sobie nadzieję na przyszłe odrodzenie, gdy "róża" zakwitnie na wiosnę.

Jak malował chory Wyspiański?

W ostatnim stadium choroby artysta nie był w stanie utrzymać kredek w dłoniach z powodu niedowładu. Przywiązywał sobie pastele do palców za pomocą deszczułek i bandaży, by móc tworzyć do ostatnich dni.

Kto był mistrzem Wyspiańskiego?

Jego nauczycielem i mentorem był Jan Matejko, dyrektor krakowskiej Szkoły Sztuk Pięknych. To Matejko dostrzegł talent młodego Wyspiańskiego i powierzył mu prestiżowe zadanie stworzenia polichromii w Kościele Mariackim.

Czy Wyspiański projektował meble?

Tak, był wszechstronnym designerem. Projektował meble m.in. do mieszkania Tadeusza Boya-Żeleńskiego. Jego meble były nowatorskie i artystyczne, choć często krytykowano je za to, że są niewygodne w codziennym użytkowaniu.

Gdzie jest pochowany Stanisław Wyspiański?

Artysta spoczywa w Krypcie Zasłużonych na Skałce w Krakowie. Jego pogrzeb w 1907 roku stał się wielką manifestacją narodową, w której wzięły udział tłumy mieszkańców Krakowa i delegacje z całej Polski.

Jaki był widok z okna pracowni Wyspiańskiego?

Słynny cykl pejzaży "Widok z okna pracowni na Kopiec Kościuszki" powstał, gdy schorowany artysta nie mógł już wychodzić z domu. Malował ten sam widok o różnych porach dnia i roku, dokumentując zmienność światła i pogody.