Strona główna » Nauka » choroby » Krztusiec ciekawostki

Krztusiec ciekawostki

Krztusiec to ostra choroba zakaźna układu oddechowego wywoływana przez bakterie (pałeczki krztuśca). Często nazywana jest również kokluszem. Atakuje głównie tchawicę i oskrzela, powodując bardzo charakterystyczne, gwałtowne napady kaszlu.

Ostatnia aktualizacja: 2026-01-23 20:33:19

23 ciekawostki o krztuścu

Choroba i jej objawy
Krztusiec znany jest również jako koklusz i wywoływany jest przez bakterię Bordetella pertussis. Jest to wysoce zaraźliwa choroba układu oddechowego, której głównym objawem są gwałtowne napady kaszlu.
Charakterystycznym objawem krztuśca jest tzw. „pianie”, czyli dźwięk wydawany przy gwałtownym wdechu powietrza po napadzie kaszlu. Dźwięk ten przypomina nieco pianie koguta, stąd ludowa nazwa choroby „koklusz” (z francuskiego „coquelicot” oznaczającego również koguta).
Kaszel w przebiegu krztuśca może być tak silny, że prowadzi do wymiotów, a nawet pęknięć żeber. Napady kaszlu mogą trwać nawet do 10 tygodni, dlatego chorobę nazywa się czasem „kaszlem studniowym”.
Krztusiec jest szczególnie niebezpieczny dla niemowląt i małych dzieci, u których może prowadzić do bezdechu. U dorosłych przebieg jest często łagodniejszy, co utrudnia prawidłową diagnozę i sprzyja rozprzestrzenianiu się bakterii.
Historia i epidemie
Pierwsze opisy choroby przypominającej krztusiec pochodzą ze średniowiecza. Jednak bakterię odpowiedzialną za chorobę zidentyfikowano dopiero w 1906 roku.
Przed wprowadzeniem powszechnych szczepień krztusiec był jedną z głównych przyczyn śmierci dzieci na świecie. Epidemie wybuchały cyklicznie co 3-5 lat, dziesiątkując najmłodszych.
Nawet dziś na świecie notuje się miliony przypadków zachorowań rocznie, głównie w krajach rozwijających się. W ostatnich latach obserwuje się jednak wzrost zachorowań również w krajach rozwiniętych, co wiąże się ze spadkiem odporności poszczepiennej.
Największa liczba zachorowań w Polsce w ostatnich dziesięcioleciach miała miejsce w latach 90. Obecnie również notuje się wzrosty zachorowań, co przypomina o konieczności szczepień przypominających.
Szczepienia i profilaktyka
Szczepionka przeciw krztuścowi jest zazwyczaj podawana w skojarzeniu ze szczepionkami na błonicę i tężec (DTP). Pierwszą dawkę podaje się już w 2. miesiącu życia dziecka.
Odporność po szczepieniu nie jest dana na całe życie i zanika po około 5-10 latach. Dlatego zaleca się przyjmowanie dawek przypominających, szczególnie dla dorosłych mających kontakt z niemowlętami.
Kobiety w ciąży powinny szczepić się przeciw krztuścowi w trzecim trymestrze. Dzięki temu przekazują przeciwciała dziecku, chroniąc je w pierwszych, najbardziej krytycznych miesiącach życia.
Strategia „kokonu” polega na zaszczepieniu wszystkich osób z bliskiego otoczenia noworodka (rodziców, rodzeństwa, dziadków). Ma to na celu stworzenie bezpiecznego środowiska dla dziecka, które nie może być jeszcze zaszczepione.
Leczenie i diagnostyka
Krztusiec leczy się antybiotykami, które są najskuteczniejsze w wczesnej fazie choroby. Podanie leków w późniejszym etapie nie łagodzi kaszlu, ale zapobiega zarażaniu innych osób.
Diagnostyka krztuśca bywa trudna, ponieważ początkowe objawy przypominają zwykłe przeziębienie. Najskuteczniejszą metodą potwierdzenia zakażenia są badania molekularne PCR lub badania serologiczne (z krwi).
Osoba chora na krztusiec może zarażać innych przez około 3-4 tygodnie od wystąpienia pierwszych objawów. Izolacja chorego jest kluczowa dla powstrzymania rozprzestrzeniania się epidemii.
Nawilżanie powietrza w pomieszczeniu, w którym przebywa chory, może łagodzić napady kaszlu. Zaleca się również unikanie czynników drażniących, takich jak dym tytoniowy czy kurz.
Statystyki i liczby
Współczynnik zaraźliwości (R0) dla krztuśca jest bardzo wysoki i wynosi od 12 do 17. Oznacza to, że jedna chora osoba może zarazić średnio od 12 do 17 nieuodpornionych osób.
Szacuje się, że nawet 30-50% przypadków przewlekłego kaszlu u dorosłych może być spowodowanych niezdiagnozowanym krztuścem. Dorośli często przechodzą chorobę nietypowo, co sprzyja jej transmisji.
Śmiertelność z powodu krztuśca dotyczy głównie niemowląt poniżej 6. miesiąca życia. W tej grupie wiekowej ryzyko powikłań takich jak zapalenie płuc czy uszkodzenia mózgu jest najwyższe.
Ciekawostki biologiczne
Bakteria Bordetella pertussis produkuje toksyny, które paraliżują rzęski w drogach oddechowych. To właśnie unieruchomienie rzęsek uniemożliwia skuteczne oczyszczanie płuc i powoduje gromadzenie się śluzu.
Krztusiec jest chorobą typowo ludzką, co oznacza, że zwierzęta domowe nie chorują i nie przenoszą bakterii. Rezerwuarem patogenu są wyłącznie ludzie.
Toksyna krztuścowa jest tak silna, że wykorzystuje się ją w badaniach naukowych do stymulowania układu odpornościowego. Pozwala to lepiej zrozumieć mechanizmy reakcji zapalnych w organizmie.
Przechorowanie krztuśca, podobnie jak szczepienie, nie daje trwałej odporności na całe życie. Można zachorować na tę chorobę wielokrotnie, choć kolejne infekcje są zazwyczaj łagodniejsze.

Dodaj ciekawostkę

Krztusiec pytania

Jakie są objawy krztuśca u dorosłych?

U dorosłych przebieg jest często nietypowy i łagodniejszy niż u dzieci, co utrudnia diagnozę. Dominującym objawem jest przewlekły, suchy kaszel trwający wiele tygodni, często bez charakterystycznego "piania". Mogą wystąpić też zaburzenia snu i pękanie naczynek w oczach.

Czy w Polsce jest dużo przypadków krztuśca?

Tak, w ostatnich latach obserwuje się drastyczny wzrost zachorowań. W samym 2024 roku odnotowano ponad 32 tysiące przypadków, co stanowiło niemal 35-krotny wzrost w porównaniu do roku poprzedniego. Służby sanitarne alarmują o powracającej epidemii.

Jak można się zarazić krztuścem?

Zakażenie następuje drogą kropelkową podczas bezpośredniego kontaktu z chorym. Wystarczy przebywać w pobliżu osoby, która kaszle lub kicha, aby wchłonąć bakterie. Krztusiec jest jedną z najbardziej zaraźliwych chorób zakaźnych.

Ile trwa odporność po szczepieniu na krztusiec?

Ochrona poszczepienna nie trwa całe życie i zanika z czasem, zazwyczaj po około 5–10 latach. Dlatego dorośli powinni przyjmować dawki przypominające co 10 lat, aby utrzymać odporność i nie zarażać innych.

Czy kobieta w ciąży powinna się szczepić?

Tak, szczepienie jest wysoce zalecane w trzecim trymestrze każdej ciąży (najlepiej między 27. a 36. tygodniem). Przeciwciała wytworzone przez matkę przechodzą przez łożysko, chroniąc noworodka w pierwszych, najbardziej krytycznych miesiącach życia.

Dlaczego krztusiec jest groźny dla niemowląt?

U najmłodszych dzieci choroba może przebiegać bez typowego kaszlu, a zamiast tego pojawia się bezdech i sinica. Może to prowadzić do niedotlenienia mózgu, drgawek, a w skrajnych przypadkach nawet do śmierci. Wymagają one natychmiastowej hospitalizacji.

Jak brzmi kaszel przy krztuścu?

Napad kaszlu składa się z serii krótkich wykrztuszeń, po których następuje gwałtowny, głęboki wdech. Towarzyszy mu często charakterystyczny świst przypominający pianie koguta. Po ataku chory może wymiotować lub odkrztuszać gęstą, lepką wydzielinę.

Czy na krztusiec można zachorować dwa razy?

Tak, przebycie choroby nie daje trwałej odporności na całe życie. Można zachorować ponownie po kilku lub kilkunastu latach, choć kolejne infekcje mają zazwyczaj łagodniejszy przebieg niż pierwsza.

Jakie mogą być powikłania po krztuścu?

Silne ataki kaszlu mogą prowadzić do pęknięcia żeber, przepukliny, nietrzymania moczu czy wylewów krwawych do spojówek. Poważniejszymi powikłaniami są zapalenie płuc, zapalenie ucha środkowego oraz uszkodzenia neurologiczne (encefalopatia).

Ile czasu trwa leczenie krztuśca?

Choroba jest nazywana "kaszlem stu dni", ponieważ objawy mogą utrzymywać się przez wiele miesięcy. Leczenie antybiotykami trwa zazwyczaj od 5 do 14 dni, ale kaszel może pozostać jako reakcja na uszkodzenie nabłonka dróg oddechowych.

Czy antybiotyk natychmiast zatrzyma kaszel?

Antybiotyk zabija bakterie i sprawia, że pacjent przestaje zarażać otoczenie po około 5 dniach terapii. Niestety, jeśli leczenie włączono w późniejszej fazie choroby, nie hamuje ono od razu napadów kaszlu, które muszą "wygasnąć" samoistnie.

Jaki jest okres wylęgania choroby?

Od momentu kontaktu z bakterią do pojawienia się pierwszych objawów mija zazwyczaj od 7 do 10 dni. Czasem okres ten może się wydłużyć nawet do 3 tygodni, co utrudnia skojarzenie infekcji z konkretnym kontaktem.

Jak odróżnić krztusiec od przeziębienia?

W pierwszej fazie (nieżytowej) jest to bardzo trudne, bo objawy są identyczne: katar, stan podgorączkowy, ból gardła. Dopiero po około 2 tygodniach, gdy kaszel staje się napadowy i duszący, a leki na przeziębienie nie pomagają, można podejrzewać krztusiec.