Strona główna » Nauka » choroby » Szkorbut ciekawostki

Szkorbut ciekawostki

Szkorbut to ciężka choroba wywołana długotrwałym niedoborem witaminy C (kwasu askorbinowego) w organizmie, charakteryzująca się osłabieniem struktur kolagenowych, co prowadzi do wyniszczenia całego ustroju.

Ostatnia aktualizacja: 2026-01-19 14:26:15

17 ciekawostek o szkorbucie

Szorbut został po raz pierwszy szczegółowo opisany przez Hipokratesa w V wieku p.n.e., który odnotował jego objawy u żołnierzy, ale prawdziwe przyczyny choroby pozostawały nieznane aż do XVIII wieku.
W epoce wielkich odkryć geograficznych szkorbut stał się główną przyczyną zgonów wśród załóg okrętowych. Szacuje się, że między XV a XVIII wiekiem na szkorbut zmarło ponad 2 miliony marynarzy, co przekraczało łączne straty wynikłe z bitew morskich i katastrof.
W 1747 roku szkocki lekarz okrętowy James Lind przeprowadził pierwsze w historii kontrolowane badanie kliniczne. Podzielił 12 chorych marynarzy na 6 par, każdej podając inny suplement diety, np. ocet, cydr lub cytrusy. Tylko para otrzymująca owoce cytrusowe wykazała znaczną poprawę zdrowia.
Pomimo przełomowych odkryć Linda, Brytyjska Admiralicja dopiero w 1795 roku, po kolejnych masowych zgonom marynarzy, wprowadziła obowiązkowe racje soku z cytryn lub limonek dla całej floty, co radykalnie zmniejszyło liczbę chorych.
Objawy szkorbutu rozwijają się stopniowo. Początkowe stadium to zmęczenie i osłabienie, po około 1-3 miesiącach niedoboru. Po 3-5 miesiącach pojawiają się charakterystyczne krwawienia z dziąseł, wybroczyny na skórze oraz bóle mięśni i stawów.
Witamina C jest niezbędna do syntezy kolagenu, który jest podstawowym białkiem budującym tkankę łączną, występującą w skórze, naczyniach krwionośnych, kościach i chrząstkach. Bez niej organizm nie może utrzymać integralności tych struktur.
zobacz: 15 ciekawostek o witaminie C
Chociaż większość zwierząt potrafi syntetyzować własną witaminę C, ludzie, inne naczelne, świnki morskie oraz niektóre gatunki nietoperzy i ptaków utraciły tę zdolność w wyniku mutacji genetycznej i muszą pobierać ją z pożywienia.
Dzienne zapotrzebowanie na witaminę C dla osoby dorosłej wynosi około 90 mg dla mężczyzn i 75 mg dla kobiet. Już 10 mg dziennie zapobiega szkorbutowi, ale dla pełni zdrowia potrzebne są większe dawki.
Termin „limey”, używany w slangu amerykańskim na określenie Brytyjczyka, wywodzi się bezpośrednio z praktyk Royal Navy z XIX wieku, gdzie marynarze byli zmuszeni do picia soku z limonek (lime) dla zapobiegania szkorbutowi, co było powszechnie wyśmiewane przez innych żeglarzy.
Podczas irlandzkiego głodu ziemniaczanego w latach 1845-1849 nastąpił gwałtowny wzrost przypadków szkorbutu wśród najbiedniejszej ludności, ponieważ ziemniaki, mimo niskiej zawartości, były ich głównym źródłem witaminy C, które nagle zniknęło.
zobacz: 13 ciekawostek o ziemniakach
Współczesne przypadki szkorbutu są niezwykle rzadkie, ale nadal notuje się je wśród osób starszych, samotnych, z zaburzeniami odżywiania, alkoholizmem lub skrajnym ubóstwem, których dieta jest całkowicie pozbawiona świeżych produktów.
Według historycznych zapisów statkowych, śmiertelność z powodu szkorbutu podczas długich rejsów w XVI-XVIII wieku dochodziła do 50% załogi. Na przykład, podczas podróży Vasco da Gamy do Indii w 1499 roku, na szkorbut zmarło 100 z jego 160 marynarzy.
Analiza ekonomiczna wykazała, że wprowadzenie obowiązkowych racji cytrusów przez Royal Navy w 1795 roku zmniejszyło śmiertelność marynarzy z powodu szkorbutu z ponad 20% do praktycznie zera w ciągu zaledwie dekady, co przełożyło się na oszczędności rzędu kilkuset tysięcy ówczesnych funtów rocznie na kosztach rekrutacji i szkolenia nowych marynarzy.
ajwyższe zanotowane stężenie witaminy C w naturalnym produkcie spożywczym występuje w owocach australijskiej śliwki kakadu (Terminalia ferdinandiana), które zawierają do 5300 mg witaminy C na 100 gramów, co jest około 100 razy więcej niż w pomarańczach i teoretycznie wystarcza, aby zapobiec szkorbutowi u jednej osoby na ponad rok.
W organizmie człowieka znajduje się około 1500 mg zapasów witaminy C; gdy pula spada poniżej około 350 mg, pojawiają się klasyczne objawy szkorbutu.
Witamina C ulega łatwemu zniszczeniu przez ciepło, tlen i światło. Gotowanie, zwłaszcza w wodzie i przez długi czas, potrafi zmniejszyć zawartość tej witaminy w warzywach i owocach o 20-40%.
Pomimo że ludzie mają ograniczoną zdolność magazynowania witaminy C, organizm zmniejsza jej wydalanie przez nerki, gdy poziomy są niskie. Zużycie witaminy C zwiększa się szczególnie przy paleniu papierosów, stanach zapalnych czy infekcjach - organizm wtedy potrzebuje więcej, bo jest szybciej utleniana i wydalana.

Dodaj ciekawostkę

Szkorbut pytania

Czym jest szkorbut i jak powstaje?

Szkorbut to choroba spowodowana długotrwałym niedoborem witaminy C, która prowadzi do osłabienia organizmu, problemów z dziąsłami i gojeniem ran.

Jakie są pierwsze objawy szkorbutu?

Pierwsze objawy to zmęczenie, osłabienie, bóle mięśni i stawów, krwawiące dziąsła oraz drobne krwotoki podskórne.

Dlaczego brak witaminy C powoduje szkorbut?

Witamina C jest niezbędna do produkcji kolagenu, a jego niedobór osłabia naczynia krwionośne, dziąsła i tkanki łączne, prowadząc do rozwoju choroby.

Kto jest najbardziej narażony na szkorbut?

Najbardziej narażone są osoby na diecie ubogiej w świeże owoce i warzywa, osoby starsze, alkoholicy oraz pacjenci z zaburzeniami wchłaniania.

Jak leczy się szkorbut?

Szkorbut leczy się poprzez suplementację witaminy C i wprowadzenie do diety świeżych owoców i warzyw bogatych w tę witaminę, jak cytrusy czy papryka.

Jak szybko rozwija się szkorbut?

Objawy mogą pojawić się już po 1-3 miesiącach braku witaminy C w diecie, w zależności od wyjściowych zapasów organizmu.

Czy szkorbut występuje dzisiaj?

Tak, choć rzadko. Szkorbut zdarza się współcześnie u osób z bardzo restrykcyjną dietą lub poważnymi problemami zdrowotnymi.

Dlaczego marynarze często chorowali na szkorbut?

Marynarze w dawnych wiekach cierpieli na szkorbut, ponieważ podczas długich podróży morskich brakowało im dostępu do świeżych owoców i warzyw.

Jakie są skutki nieleczonego szkorbutu?

Nieleczony szkorbut prowadzi do ciężkich krwotoków, utraty zębów, anemii, a w skrajnych przypadkach nawet do śmierci.

Czy szkorbut może dotyczyć dzieci?

Tak, u dzieci szkorbut może rozwijać się przy diecie ubogiej w witaminę C, co skutkuje bólem kończyn, drażliwością i problemami ze wzrostem.

Jak zapobiegać szkorbutowi?

Profilaktyką jest codzienne spożywanie produktów bogatych w witaminę C, takich jak owoce cytrusowe, kiwi, truskawki, papryka i brokuły.

Jak szybko ustępują objawy szkorbutu po leczeniu?

Po podaniu witaminy C objawy szkorbutu zaczynają ustępować w ciągu kilku dni, a pełne wyleczenie możliwe jest zwykle w ciągu kilku tygodni.

Czym różni się szkorbut od innych chorób niedoborowych?

Szkorbut różni się tym, że jego przyczyną jest wyłącznie brak witaminy C, podczas gdy inne choroby niedoborowe wynikają z braku np. witaminy D, B12 czy żelaza.

Dlaczego szkorbut był chorobą historycznie groźną?

W epoce wielkich odkryć geograficznych szkorbut zabił tysiące marynarzy i był jedną z najczęstszych przyczyn śmierci na morzu.

Czy szkorbut może wystąpić przy normalnej diecie?

Przy typowej diecie bogatej w warzywa i owoce szkorbut praktycznie nie występuje, ale może pojawić się u osób żywiących się głównie produktami przetworzonymi.